ا صل بنای آ ن قبل از اسلام و معروف است که معبد بزرگ آریائی و خانه مزدا بود ه وپس از فتح مسلمین و نفوذ دین مقد س اسلام این معبد باستانی مزکت مسلمانان شد و مسجد جامع معروف گــرد ید ـ گویند اصل بنای آن چوبین بود ه و منقش مدهون ـ د ر شب جمعه هشتم جما دی الاول سال 514 نازله به مسجد افتا د و نیمی از مسجد را ویران کرد و بسوخت ـ و ظاهراً این حریق باعث حکا یت درویش محمد چرگر و سلطان مجد الدین طا لب شد ه با شد ـ

ظا هراً بعد از این آتش سوزی آن را تر میم نمود ه اند اما مر حوم سلطان غیاث الد ین محمد بن سام غوری از آل شنسب بسال 597 ق آنرا به خشت پخته و گچ آباد نمود ـ اما به اتمام آن موفق نشد ـ یعنی سلطان را عمر برسید و بسال 599 ق فرمان یا فت و برادرش مرحوم شهاب الد ین غوری تختگاه غور و هرات جلوس نمود اما موفق به تکمیل ان نشد تا پس از وفات او غیا ث الد ین محمود پسر سلطان غیاث الد ین موصوف به اتمام آن توفیق یافت ـ

سلاطین غوری یا آ ل شنسب مردان نیکو کا ر و شاهان بزرگ ومتد ین بود ند و اسامی همه آل شنسب را شاعری د ر ین چند بیت جای داد ه که درینجا نقل و ثبت می شود و شا ید خوانند ه ارجمند را کار آید ـ

سلا طیــن کــه بگــذ شتنــد د ر غـــــور

علا الــد ین حسین است آن جها نسوز

خلف زو ما ند سیف ا لــد ین محمــــــد

که بود ش نام نیــک و بخــت فیــــرو ز

غیــاث الــد ین محمود پــور ســـام است

که آ مــد از عــدالت گیتــی ا فــــــــروز

بجنب جــامع شهـــــر هــــر ی شــــــد

مــزار ش مــرجع مــرد م شب و روز

شهاب الــد ین کــه بود او را بــراد ر

شهیــد ش سا خــت الحـــــا د ی بد روز

د گـــر پور غیاث الــد ین که محمــــو د

شد ش نام از محامد بهـــره ا نـــد و ز

غــر ض که مسجد جامع هرا ت د ر حمله چنگیز شکسته و مد روس شد ه بود و ملک غیاث الــد ین کرت بار دگــر آنرا تــرمیم و تعمیر فرمود ه در شما ل آن مد رسه عالــی بساخت که به مد رسه غیا ثیه معروف ا ست ـ

بار د یگر د ر عصر اعلحضرت شا هرخ امیر جلا ل الد ین فیروز شاه اورا تر میم کرد و باز بسا ل 904 ق مرحوم امیر علی شیر آنرا به وضعی مرغوب ترمیم و به کا شیهای رنگین مزین نمــود وباز د ر ایام فتور هرات شکستهای به آن رخ د اد ـ مــرحوم حسن خان شاملوی هروی آنرا ترمیم کرد تا باز وزیر یار محمد خان ایوان مقصوره را که شکسته و فرو غلطید ه بود د و باره بپوشید و د ر عصر امیر حبیب الله خان سراپای مسجد جامع بصورت اساسی ترمیم شد اما اطراف آنرا حویلی های اهالی محیط مید اشت ـ مرحوم محمد قاسم خان نایب الحکمه هرات آن سرا ها را خرید اری نمود ه اطراف مسجد جامع را پاک و هموار نمود ـ د ر سال 1322 شمسی حسب نظر یه محمد ظاهر شاه وبه همت عبد الله خان ملکیا ر به تر میم اساسی این مسجد مبارک معطوف فرمود ـ مهند سین لا یق هــری را جمع و استشاره و استخاره نمود د ر چهارد ه حمل سال مذ کور کار ترمیم آن آغاز گرد ید و مرحوم حا جی محمد اسما عیل مهند س و مرحوم غلا م حید ر مهند س هروی که هر دو د ر فن معما ری قــد یم هرا ت ا ز نواد ر روزگار بود ند بکار تعمیر و ترمیم مسجد جا مع مو ظف گرد ید ند خــدا آن د و آزاد مــرد هنر مند را مغفرت فرما ید که هنر معما ری قد یم را با ر دیگر احیا نمو د ند و صنعت کا شی معرق را به شا گر د ان آموختنــد عمــل خطا طی مسجــد به مرحوما ن حا جی ملا عبد الله هروی و مرحوم میر آقای نستعلق نو یس تفو یض گرد ید و بعد استا د ارجمند و خطاط بی مثل ما نند جناب آ خند ملا محمد علـــی عطار هـــروی که د ر نگا شتن خطو ط هـفـت گا نـــه و اصول خطوط اصل و فرع یگا نهء آفاق و در هنر خطاطی طاق است ـ نگا شتن کتبیه ثلث جلی این معبد با ستا نی به وی تفو یض گــرد ید و به توفق الهـــی آ یا ت مقد س کتاب الهــی را دوراد ور مسجد به قلم سحر بنان خویش نگا شت ـ و مرحوم استا د عبد الروف فکری سلجوقی از شروع ترمیم مسجد جامع در کار تز ئین و نقا شی این معبــد مقد س مشغول خــد مت بود ند ـ

پــــــــا یــــــا ن