امام فخر رازی

 

نامشان محمد، کنیت شان ابو عبدالله پسر بن حسین بن حسن بن علی می بــــاشد. ولادت با سعادت شان به قول ابن خلکان در 25 رمضان 544 و یا 543 قمری واقع شده است.

در مذهب امام شافعی رحمته الله علیه بوده و تمامی مجاهداتشان به قیاس و برهان مسند است. با این همه کثرت مشاغل ، طبیعت شعری نیز داشته و اشعار غرایی در عربی و فارسی از خود به یاردگار گذاشته اند.

 فروغ روشن و رخشانی که کران تا کران محیط را مشعشع و نورانی نمــود، روح توانا و نیرومندی که اقلیم معارف و معالم را به انفاس مسیحی زندگانی جاوید بخشود، به عبارت زنده تر، نخبه ترین عنصر صالحی که با حربه عقل و دانش، در ساحهء وسیع معقولات مبارزه کرد. اولین روح شجیعی که پردهء خفا، از عارض غوامض اسرار دیانت مقدس اسلام به تحریک سر انگشت برهان و استدلال برافکند، حضرت امام فخر رازی است. از بازی که از نــوابغ علمای حقیقی عـــــالم اسلام، تاریخ و تذکره ها نام می برد، در هــر جا این عنوان گرامی با تبحیل و ستایش قویمی یاد شده، همچو ستارهء سرخ و آتشینی در افق مولفات تاریخی ما عرض اندام می نماید. به قول ابن خلکان ( که برتر از او اسنادی به دست نمی آید ) ولادت با سعادت امام فخر در ری واقع شده و از آنجا در خوارزم و تمام دیار ماوراءلنهر و خراسان رفته ، به تحصیل کاملی به هرات تشریف آورده اند.

امـرای غوری و خصوص شهاب الدین و غیاث الدین قــــراری کــــه شایسته شان بلند و معارف ارجمند حضرت مولانا بود، در رعایت و احترام حضور شان پرداخته و عنوان شیخ الاسلامی را که مستحق بودند، در هرات برایشان عطا کرده است. مسجد جامع در آن وقت برای درس و افادات حضرت مولانا بنا یافته و هرات جولانگاه روحیات علمی ادبی بوده است.

کتب و مولفاتی که در هر علم نوشته اند، هنوز بـــه طور صحیح احصا نشده، اما همان قسمت را که ابن خلکان تشریح می دهد و در دستگاه شهرت و استفاده عموم نیز واقع شده، از این قرار است: تفسیر قرآن کریم، تفسیر سورهء فاتحه، کتاب مطالب و نهایت العقول در علم کلام، کتـــاب اربعین، کتــاب المحصل ، کتاب بیان و برهان در رد اهل زیغ و طغیان، کتاب مباحث المادیه فی المطالب المعادیه، کتاب تهذیب الدلایل و عیون المسایل، کتــــــاب ارشاد النظار فی لطایف الاسرار، کتاب اجوبته امسایل و تحقیق الحق، کتــــاب الزیده و العالم ، کتاب بمحصول و معالم در فقه ، کتــاب ملخص در حکمت ، شرح کتاب ابن سینا، شرح عیوان الحکمه ، شرح اسماء الحسنی، شـــرح مفصلی در نحو بالای زمخشری، شرح الوحیز، کتاب سر مکنون در طلسمات، کتاب مختصر در اعجایز و مواخذات جیده بر نجات، کتاب کلیات قانون ، کتاب علم فراست و کتاب مناقب شافعی.

ابن خلکان می نویسد: هر کتابی را که امام فخر رازی تالیف می کرد، در همان وقت به اقطار بلاد تقسیم شده و در معرض استفاده واقع می گردید.

در شیوه بیان به آن درجه سوز و تاثیر داشتند که هیچ کس نمی بود که خواه به مواعظی که به زبان عربی می فرمودند و خواه در نصایح که به لفظ فارسی بیان می کردند، نمی گریست. در هرات بسیاری از اهل مذاهب به خدمتشان رسیده و از انجمنهای علمی و ادبی شان استفاده کرده اند.

سر انجام این مرد بزرگ کشــور ما در روز دوشنبه عید فطر سنهء 606 قمری در شهر علم پرو هرات چشم از جهان پوشید و در اخیر همان روز ایشان را در شمال غربی بیرون شهر که آنزمان بنام قریه مزداخان یاد میشد بخاک سپردند.

نمونه ای از رباعی ایشان:

هــــــرگز دل من زعلم محـــــروم نشد

کم مــــــاند ز اسرار کــــــه مفهوم نشد

هفتاد و دو سـال درس گفتم شب و روز

معلــــــومم شد کـــــــه هیچ معلوم نشد