مکتب منیاتوری هرات

تيمور كه جانشين ايلخانان مغول گرديد شهر تبريز را در سال 788 هجري و شهر بفداد را در سال 804 هجري فتح نمود. مانند فتح مغول فتح تيمور با خرابي و ويراني بسيار همراه بود. ليكن از منابع ادبي چنين مستفاد مي

گردد كه در زمان تيمور هنرمندان و صنعتگران شهرهاي تسخير شده به سمرقند برده شدند و معماري و هنر در آن جا تشويق و ترغيب شد، در اين شهر و مخصوصا در زمان جانشينان تيمور مينياتورسازي در هرات به منتهي درجه ترقي خود رسيد، ولي هيچ گونه كتاب خطي وجود ندارد كه بتوان به مكتب سمرقند اين دوره نسبت داد.

از زمان تيمور چندين نسخه كتاب با تصاوير خيلي عالي باقي مانده كه در ساير مراكز از قبيل شيراز و بغداد

نوشته شده است، از جمله سه نسخه شاهنامه متعلق به مكتب شيراز كه در موزه بريتانيا، كتابخانه و سلطنتي مصر در قاهره و كتابخانه موزه توپكايي در استانبول نگهداري مي شود، از آن جايي كه مينياتورهاي اين نسخه واجد بسياري از خصايص اسلوب تيموري است كه بعدا در هرات نمو كرد

خصايص اين قسمت مينياتور عبارتست از كوه هايي كه در فواصل معين با سبزه پوشيده، افق بلند در رنگ هاي جديد به الوان گوناگون مي باشد اين اسلوب جديد در يك نسخه خطي ديگر يعني ديوان شعر خواجوي كرماني آشكار است، اين ديوان كه در دوره تيموري در بغداد نوشته شده فعلا در موزه، بريتانيا محفوظ است، و در آن شرح داستان عشق هاي، شاهزاده خراسانی و همايون دختر امپراطور چين است كه در سال 799 هجري نوشته شده، اين كتاب به خط ميرعلي تبريزي است كه مخترع خط نستعليق به شمار مي رود. يكي از مينياتورهاي اين كتاب داراي امضاي نقاش خراسانی به نام جنيد السلطاني است.

مينياتورهاي اين كتاب داراي امضاي نقاش خراسانی به نام جنيد السلطاني است. شاهرخ جانشين تيمور، هرات را مقر حكومت خود قرار داد. خود او شاعر و هنرمند بود و عده زيادي از هنرمندان را براي استنساخ و مصور ساختن كتب جهت كتابخانه مشهور خود استخدام كرد كه در بين آنها خليل نقاش را مي توان نام برد. پس از او پسرش بايسنقر ميرزا بيش از پدر مشوق و حامي علم هنر و ادب گرديد. او كتابخانه بزرگي در هرات تاسيس نمود كه در آن چهل نفر از بزرگ ترين نقاشان و خوشنويسان و صحافان كار مي كردند كه در راس آنها جعفر بايسنقري خطاط مشهور بود و به دست آنان عصر طلايي مينياتورسازي هرات ظاهر گرديد

از جمله نقاشان اميرشاهي سبزواري و غياث الدين را مي توان نام برد. اگر چه نقاشان دربار به مصور ساختن شاهنامه ادامه مي دادند در نقاشي ها، قالي، كف اتاق، حوض و غيره به طوري نمايش داده شده كه تمام سطح همه آنها ديده مي شود. علاقه هنرمندان هراتی به زيبايي اسرار آميز طبيعت، باغچه هاي مجلل پر از گل و گياه و شكوفه نظر فريب سحر آميز، با اشتياق كامل در اين تصاوير منعكس گشته است.

اين كتاب به كتابخانه الغ بيك پسر شاهرخ و حاكم ماوراء النهر نسبت داده مي شود و اين همان شخص است كه رصدخانه مشهور سمرقند را تاسيس كرد در موزه متروپوليتن نيويورك نسخه ديگري درباره علم نجوم وجود دارد كه داراي پنجاه تصوير از ستاره ها و صور فلكي است و چون سبك نقاشي و جزييات البسه حاكي از دوره تيموري است احتمال دارد كه اين نسخه در زمان الغ بيك در سمرقند نوشته شده باشد.

شاهرخ در زمان 850 هجري وفات يافت و پسرش بايسنقر ميرزا كه حامي و مشوق هنر و ادب بود قبل از پدر زندگاني را بدرود گفته بود. پس از مرگ شاهرخ مملكت دچار اغتشاش بزرگي شده بود و مدعيان تاج و تخت سلطنت زياد گشتند. سرانجام در زمان سلطان حسين بايقرا نقاش نامي هـــرات كمال الدين بهزاد درخشيد بهترين نمونه آثار بهزاد تصاوير موجود در دو نسخه خطي است، يكي خسمه نظامي در موزه بريتانياست، كتاب ديگر نسخه اي از بوستان است كه در كتابخانه قاهره نگهداري مي شود و شامل چهار مينياتور با امضاي بهزاد است. اين نقاشي ها آشكار مي سازد كه هنرمند در مشاهده طبيعت دقيق بوده است، در رنگ آميزي مهارت و استادي خاصي از خود نشان داده و با تركيب رنگ ها و بكار بردن اسلوب جديد رنگ هاي مخصوص و تازه ابتكار كرده است. تصاوير كتاب خمسه، نظامي رنگ آميزي سرد دارد و آبي و خاكستري و سبز بيشتر به كار رفته است.

مينياتورهاي بوستان، هنر بهزاد را در اوج كمال نشان مي دهد، اين تصاوير از لحاظ تركيب و حقيقت بيني از شاهكارهاي هنر نقاشي محسوب مي شود و تصاوير اشخاص حركت و شخصيت خاص افراد را ظاهر مي سازد. از خصايص ديگر كار بهزاد ظرافت كار و حركات زنده و تمايز صورت اشخاص و صرف نظر كردن از جزييات است كه در نقاشي هاي اواخر عمر او ديده مي شود و تنوع در رنگ چهره و تركيب و رنگ آميزي عجيب از قبيل صورتي و انواع مختلف قرمز و زرد و سبز و آبي كه روي زمينه، سبز علفي كشيده شده است. در نقاشي بهزاد در شمار رنگ هاي گوناگون و توافق آنها با يكديگر، طلا و نقره نيز به كار رفته است. در آثار بهزاد ظرافت و كشيدن درخت ها و گل ها و دور نماها و نيز در نمايش اشعه و خورشيد و ابر مهارت و استادي مشاهده مي شود. در صحنه هاي جنگ و شكار، سواران با دقت حيرت انگيزي طرح شده اند و پراكندگي آنها در تركيب دورنما بسيار جالب و زيباست.

بعد از هزيمت تيموريان به وسيله شيبانيان در سال 913 هجري بهزاد در هرات ماند و براي سلطان ازبك، كار مي كرد وقتي شاه اسماعيل صفوي در حدود سال 916 هجري شهر هرات را تسخير كرد و بهزاد را به تبريز برد و سرور هنرمندان خويش ساخت، بهزاد در اين شهر به تاسيس مكتب نقاشي جديدي اقدام كرد كه بعد در نقاشي خــراسانی موثر واقع شد.

مكتب بهزاد در بخارا و شهر هرات كه بزرگ ترين مركز فرهنگي و هنري بود در سال 913 هجري به دست شيبك خان افتاد و در بخارا مركز حكومت او مكتبي به وجود آمد و رونق گرفت كه مي توان آن را دنباله مكتب فني بهزاد شمرد. اين مكتب را محمود مذهب كه تذهيب كننده و بزرگ ترين نقاش اين مكتب است، پروراند. او در دربار سلطان حسين بايقرا مشغول بود و از آثار بهزاد پيروي مي كرد.

مشهورترين آثار وي نسخه خطي تحفه الاحرار جامي شاعر نامي هــرات است كه در كتابخانه ملي پاريس موجود است. در اين مكان دو صفحه از نسخه خطي نظامي وجود دارد كه بهترين نمونه آثار وي به شمار مي آيد و براي شيبانيان (عبدالعزيز) نوشته شده است. اين تصوير، پير زني را نشان مي دهد كه در حضور سلطان سنجر به دادخواهي آمده و داراي امضاي محمود مذهب است. زمينه طلايي است و رنگ ها درخشان تر از كارهاي هرات اند. مينياتوري كه انوشيروان را با وزير خود در همين كتاب خطي نشان مي دهد در سبك و در تيپ و اسب ها با مينياتورهاي دو صفحه داراي رابطه نزديكي مي باشد. امضاي آن «عمل محمود مذهب» است.

كار بعدي اين استاد كه بسيار جالب است در آلبوم سلطان مراد سوم در كتابخانه ملي وين مشاهده مي شود. اين تصوير چادر بزرگ هرمي شكلي را نشان مي دهد و در جاي مخفي امضا محمود مذهب وجود دارد. دو نگهبان كه يكي سياهپوست است جلب نظر مي كنند. در كنار چادر بزرگ درختان پر شكوفه قرار دارند. عبدالله خراساني كه هم به عنوان مذهب و هم مصور (نقاش) شناخته شده متعلق به همان مكتب است و حداقل بايستي شاگرد غير مستقيم بهزاد باشد كه از هرات به بخارا رفته است. فقط چند نقاشي به وسيله او امضا و شناخته شده است. او تصاويري براي كتاب و همين طور تصاوير مستقل ديگري كشيده كه شامل موارد زير است:
_ جواني كه در زير درخت پر شكوفه، عود مينوازد و در موزه لايپزيك آلمان مي باشد.
_ ملاقات يك زوج در دامنه يك كوهستان از ويژگي هاي مكتب بخارا آن است كه پوشاك سر اشخاص عبارت است از كلاه ترك دار بلندي كه قسمت پايين آن را عمامه پوشانده است. خصوصيات ديگر اين مكتب نقاشي و زينت دادن حواشي نسخه هاي خطي به انواع نقش و نگاره هاي دو رنگ طلايي و نقره اي بر روي يك زمينه رنگ آميزي شده است